Truso

osada rzemieślniczo-handlowa i portowa w Janowie Pomorskim
Wizualizacja Truso

sada odkryta została w 1982 roku w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP (Archeologiczne Zdjęcie Polski). W tym samym roku przeprowadzono pierwsze badania rozpoznawczo - ratownicze, a w latach 1983-1991 prowadzono interdyscyplinarne (z udziałem geologów i palinologów) badania wykopaliskowe na tym stanowisku.

Osada założona została nad wschodnim brzegiem dawnego jeziora Drużno i zajmowała ok. 10 hektarów powierzchni. Zasięgiem swym obejmowała zarówno nisko położone, częściowo depresyjne obszary równin Żuławskich położonych pomiędzy jeziorem Drużno a Wysoczyzną Elbląską, jak również dużą część tzw. strefy przejściowej usytuowanej pomiędzy Żuławami a krawędzią Wysoczyzny.

imo przebadania stosunkowo niewielkiego fragmentu osady (ok. 11 arów), udało się zlokalizować jej część portowo-handlową oraz rzemieślniczą. Część portowa osady, związana ściśle z dawną linią brzegową, odsłonięta została w 1,5 arowym wykopie "K", który założono w miejscu stosunkowo wyraźnych zmianach w rzędnej terenu, w bezpośredniej stycznooci z rozpościerającą się dziś od południa strefą depresyjną. W wykopie tym odsłonięto pozostałości po co najmniej 9 łodziach o konstrukcji klepkowej.

odległości kilkunastu metrów od wrakowiska łodzi, natrafiono na pozostałości regularnej zabudowy w postaci szeregu budynków, w tym długich konstrukcji halowych, usytuowanych wzdłuż zmierzającej w kierunku brzegu ulicy. Zabytki, które odkryto w obrębie tych budynków, prezentujące szeroki asortyment surowców, półproduktów, odpadów produkcyjnych, wyrobów nieudanych oraz narzędzi, wskazują jednoznacznie, że mieściły się w nich warsztaty rzemieślnicze - m.in. warsztat szklarski, kowalski, złotniczy, bursztyniarski i rogowiarski. Budynki te pełniły również funkcję domów mieszkalnych, o czym świadczą obok licznie odkrytych przedmiotów gospodarstwa domowego, także pozostałości po niektórych urządzeniach - wewnątrz budynków zachowały się m.in. prostokątne otwarte paleniska oraz ślady po drewniano-ziemnych ławach usytuowanych wzdłuż ścian. pomieszczeń.

Odkryte w części budynków oraz w obrębie wrakowiska łodzi liczne monety srebrne i ich fragmenty, odważniki i fragmenty wag, świadczą o prowadzonej w tych miejscach wymianie handlowej.

Od strony lądu osada otoczona była półkolistym, drewniano-ziemnym wałem obronnym.

a podstawie wydobytych zabytków można stwierdzić, że była to osada o charakterze polietnicznym - obok miejscowej ludności zachodnio-pruskiej przebywali tu czasowo lub byli stałymi mieszkańcami także Słowianie, Skandynawowie, a być może również Fryzowie. Osada funkcjonowała od końca VIII do początków X wieku.

Wyniki dotychczasowych badań wskazują jednoznacznie, że była to osada rzemieślniczo - handlowa i portowa o charakterze wczesnomiejskim.

ort, jak wykazały badania geologiczne, posiadał dogodne połączenie z otwartym morzem poprzez szeroką rzekę wypływającą z jeziora Drużno i wpadającą do Zalewu Wiślanego od wschodu oraz prawie dwukilometrową przerwę w Mierzei Wiślanej. Wyraźne ślady dawnej rzeki odkryto na wysokości obecnego Elbląga w postaci szerokiego pasma piasków i żwirów odłożonych w wyniku sedymentacji korytowo-rzecznej. Wyjście na otwarte morze istniało w owym czasie prawdopodobnie w okolicy dzisiejszej Krynicy Morskiej na Mierzei Wiślanej.

Zarówno charakter osady, jej chronologia oraz położenie skłaniają do postawienia tezy, iż jest to wzmiankowane w przekazie Wulfstana Truso.

Charakter przeprowadzonych badań:

• powierzchniowe w ramach AZP M. Jagodziński 1982 r.
• rozpoznawczo - ratownicze M. Jagodziński 1982 r.
• wykopaliskowe w latach 1983-1991 M. Jagodziński.

Miejsce przechowywania zabytków: Muzeum w Elblągu.

Publikacje dotyczące osady w Janowie Pomorskim:

Czapkiewicz, M., Jagodziński, M., Kmietowicz

• 1988 Arabische Münzen aus einer frühmittelalterlichen Handwerker- und Handelssiedlung in Janów Pomorski Gem. Elbląg, (w:) "Folia Orientalia", t. 25, s. 157-169.

M. Jagodziński

• 1988 Wczesnośredniowieczna osada rzemieślniczo - handlowa w Janowie Pomorskim nad jeziorem Drużno - poszukiwane Truso. Przewodnik po wystawie. Muzeum w Elblągu.
• 1991 Truso w świetle nowych odkryć. Uwagi na marginesie badań wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo - handlowej w Janowie Pomorskim (Gmina Elbląg), (w:) "Archeologia Bałtyjska", Materiały z konferencji Olsztyn, 24-25 kwietnia 1988 roku. "Rozprawy i Materiały Oorodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn, s. 136-155.
• 1996 Port w Truso, (w) Morskie tradycje Elbląga, przeszłość, teraźniejszość,przyszłość. Elbląg 1996, s. 7-17.

M. Jagodziński, M. Kasprzycka

• 1990 Zarys problematyki badawczej wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo-handlowej w Janowie Pomorskim (gmina Elbląg), (w:) "Pomorania Antiqua", t. XIV, Wrocław, s. 9-49.
• 1991 The early medieval craft and commercial centre at Janów Pomorski near Elbląg on the South Baltic Coast, (w:) "Antiquity", Volume 65, Number 248, September, s. 696-715.

S. Suchodolski

• 1989 The finding of a Scandinavian coin of the earliest type (KG 3) on the southern coast of the Baltic Sea, (w:) "Svenska Numismatika Föreningen", Festskrift till Lars O. Lagerqvist, Numismatiska Meddelanden XXXVII, Stockholm, ss. 425-430.

Publikacje dotyczące problematyki Truso - wybór:

Anger S.

• 1879 Zur Truso-Frage, (w:) "Altpreussische Monatsschrift", Bd. XIV.

Carstenn E.

• 1911 Zur Geschichte der Trusoforschung, (w:) "Altpreussische Monatsschrift", Bd. XLVIII, s. 37-63.

Dorr R.

• 1914 Das Vorgeschichtliche Graberfeld von Benkenstein-Freiwalde Kr. Elbing (700-1150 n. Chr.), (w:) "Sitteilungen des Copernicus Vereins für Wiss. und Kunst zu Thorn", H. 22, s. 2-26.

Ebert M.

• 1926 Truso, Königsberg.

Ehrlich B.

• 1932 Elbing, Benkenstein und Meislatein. Ein neuer Beitrag zur Trusoforschung. (w:) "Mannus", Band. 24, H. 1-3, Leipzig, s. 399-420.

• 1933 Truso und seine Beziehungen zur Wikingerfrage. "Korrespondenzblatt des Gesamtvereins der deutschen Geschichts- und Altertumsvereine" , 81, ss. 213 n. ( mit Angabe ältern Schrifttums).
• 1937a Der preussisch-wikingische Handelsplatz Truso, Ein Forschungsbericht. (w:) "Elbiner Jahrbuch", H. 14, Teil 1 - Preussisch-Hansische Beiträge. Elbing, s. 1-17.
• 1937b Truso. Eine preussisch-wikingische Siedlung bei Elbing. (w:) "Germanen-Erbe", Jahrgang 2, H. 3, Mä rz.
• 1938 Der preusich-wikingische Handelsplatz Truso, (w:) "Conventus primus historicorum Balticorum", Riga.

Forster J. R.

• 1784 Geschichte der Entdeckungen und Schiffahrten im Norden, Frankfurt/O.

Gaerte W.

• 1937 Wo lag Truso, die ä lteste Stadt Ostpreussens , "Altpreussen - Vierteljahresschrift fu r Vorgeschichte und Volkskunde"Jg. 2, Kö nigsberg, IV. Kleine Mitteilungen, s. 135-137.

Haftka M.

• 1975 Elbląg we wczesnym średniowieczu i problem lokalizacji Truso, (w) "Pomorania Antiqua", T. VI, Wrocław, s. 195-280.

Hakluyt R.

• 1598 The principal navigations, voiages, traffiques and dicoveries of the English nations, London.

Kolberg A.

• 1878 Wulftans Seekurs fü r die Fahrten von Schleswig nach Truso an der warmischen Kü ste vom Preussen im 9 Jahrhundert, (w:) "Zeitschrift für die Geschichte und Alterthumskunde Ermlands", Bd. VI.

Labuda G.

• 1961 Źródła skandynawskie i anglosaskie do dziejów Słowiańszczyzny, wyd. G.Labuda, (w:) "Źródła objaoniające początki państwa Polskiego. Źródła Nordyckie", t. I, Warszawa, s. 7-118.

Lund N.

• 1984 Two voyagers at the court of King Alfred. The ventures of Ohthere and Wulfstan together with the Description of Northern Europe from the Old English Orosius, edited by Niels Lund, York.

Miegel A.

• 1927 Truso, (w:) "Elbinger Jahrbuch" , H. 5/6, Elbing, s. 118-122.

Mielczarski S.

• 1963 Truso, (w:) "Rocznik Elbląski", t. 2, Gdynia 1963, s. 3-36.

Mühlen Von zur B.

• 1975 Die Kultur der Wikinger in Ostpreussen. (w) "bonner hefte zur Vorgeschichte" Nr 9, s. I-VI, 1-287. Bonn.

Neumann F.

• 1854 Ü ber die Lage von Wulfstans Truso, Wislemund und Witland, - Die Namen Nehrung, Nogat, Weichsel, "Neue Provinzial-Blä tter Andere Folge", H. 6.

Neugebauer W.

• 1975 Von Truso nach Elbing. Leitlinien der Frühgeschichte des Elbinger Raumes. (w:) "Elbinger Hefte", Bd. 34, s. 9-49.

Powierski J.

• 1979 recenzja pracy M. Haftki, Elbląg we wczesnym średniowieczu i problem lokalizacji Truso, Pomorania Antiqua, t. 6, Gdańsk 1975, s. 194-279, summary. (w:) "Rocznik Elbląski", t. 8, s. 402-405.

Voigt J.

• 1827-1839 Geschichte Preussens von den ältesten Zeiten bis zum Untergange der Herrschaft des deutschen Ordens, Königsberg, Bd. 1-9.

Żak J.

• 1961 Kwestia skandynawskiej faktorii w Druso, (w:) "Roczniki Historyczne", t. 27.

Rekonstrukcja osady rzemieślniczo-portowej - TRUSO

roku 1996 zawiązało swoją działalność Stowarzyszenie Miłośników Osady Truso. Wspiera ono w działaniach popularyzatorskich i organizacyjnych odkrywcę Truso Marka Jagodzińskiego. Jednym z takich zamierzeń, działań jest z stworzenie repliki tej osady. Z inicjatywy ludzi skupionych w znanym nie tylko w Polsce Centrum Sztuki Galeria EL od 1992 roku mają miejsce działania artystyczne popularyzujące tę ideę. Obok dokonań konceptualnych przy ścisłej współpracy archeologów, etnologów i plastyków, zrekonstruowano dwa pierwsze budynki, które w niedługim czasie zostaną przeniesione do Janowa i staną się zaczątkiem skansenu.

eplika osady powstanie w odległości ok. 2 kilometrów na północny zachód od terenu wykopalisk. Miejsce to jest niezwykle atrakcyjne pod względem krajobrazowym. Tereny jeziora Drużno wraz z otuliną tworzą obszar chronionego krajobrazu oraz wyjątkowo bogaty (200 gatunków) rezerwat ornitologiczny, wymarzone wręcz miejsce do wypoczynku, obserwacji ptaków, twórczego kontaktu z naturą i historią. W zrekonstruowanej osadzie odtworzone zostaną realia życia z IX w. Na podstawie dokładnej analizy badań archeologicznych zrekonstruowana będzie urbanistyczna całość emporium.

deą członków Stowarzyszenia jest stworzenie na tym terenie wioski sztuki i rzemiosła. Niezależnie od funkcji muzealnej, badawczej, dydaktycznej i rekreacyjnej osada, dla chętnych, proponować będzie przygodę z czasem. Będą oni mogli tu zamieszkać i zakosztować życia średniowiecznej osady. Czynne będą warsztaty rzemieślnicze, odtworzony także będzie sposób gospodarowania w zakresie hodowli i uprawy roli sprzed wieków.

dbudowane Truso stanowić będzie nie tylko dużą atrakcję historyczno-turystyczną. Przyczyni się do szerszego zaprezentowania zaginionej kultury Prusów-Estów, dawnych Słowian, Skandynawów. Będzie spełniać także ważną rolę kulturotwórczą. Poprzez prezentowanie działań współczesnych artystów w jednoczącej się Europie, pozwoli na zbliżenie i wzajemne poznawanie się społeczeństw nie tylko znad Bałtyku. Umożliwi to autentyczny twórczy kontakt z przeszłością. Tajemnicze średniowiecze, za sprawą archeologii, stanie się bardziej dostępne, zrozumiałe. Nowa osada - wioska sztuki stworzy pomost łączący wciąż fascynującą, pełną tajemnic przeszłość ze współczesnością.

A to wszystko dzieje się w bezpośrednim sąsiedztwie Elbląga, przy szlaku komunikacyjnym łączącym Zachód ze Wschodem, Północ z Południem, 30 km od Malborka i Fromborka, przy głównej trasie Gdańsk-Warszawa, a więc w miejscu o znakomitych walorach turystycznych.

towarzyszenie Miłośników Osady Truso otwarte jest na wszelkie propozycje służące jak najskuteczniejszej realizacji przedstawionego projektu (patrz dołączone plany). Wierzymy, że znajdą się ludzie gotowi zaangażować swoją energię i orodki finansowe, partnerzy do współpracy przy realizacji tego niepowtarzalnego przedsięwzięcia.

Adres Stowarzyszenia:

Stowarzyszenie Miłośników Osady Truso
Bulwar Zygmunta Augusta 11, 82-300 Elbląg
tel. (0-55) 32-72-73
Nr konta PBI o/o Elbląg
19801094-3450-27006-1

Bliższych informacji udzielają:

Włodzimierz Mielnicki - Prezes, tel. (0-55) 233-80-38
Marek Jagodziński - Wiceprezes, tel. (0-55) 233-00-35
Bogdan Donke Skarbnik, tel. (0-58) 231-23-84